هجوم مغولان نگاهدارد . مسافران ، عمدتا تجار و بازرگانان غربى و شرقى ، در طى اين راه طولانى ، گذشته از محصولات بازرگانى ، به جابه‌جا كردن نظرات ، تفكرات ، مذاهب ، سنت‌ها ، هنر و صنعت از سرزمينى به سرزمين ديگر نيز مبادرت كردند و در حقيقت ايستگاه‌هاى تجارى موجود در سر راه ابريشم به مراكز تبادل افكار و نظريات مختلف نيز تبديل شده بودند . به همين دليل ، شهرهايى چون مرو و ساير مراكز تجارى مهم واقع در سر راه ابريشم ، به صورت مراكز مطالعات علمى و فرهنگى درآمدند و بزرگ‌ترين و معروف‌ترين دانشمندان دوران اسلامى از شهرهاى خراسان برآمدند . اين مختصر جاى آن نيست كه فهرستى از نام علما ، شاعران ، اديبان ، سياستمداران ، موسيقىدانان ، فلاسفه و خلاصه دانشمندان گوناگون خراسان يا مرو به دست دهيم ؛ تنها كافى است به نام‌هايى چون باربد موسيقىدان ، بزرگمهر سياستمدار ، المقنع عالم ، ابو مسلم سپاهى ، كسايى مروزى و مسعودى مروزى ، سراينده يكى از اولين شاهنامه‌ها به زبان فارسى ، انورى شاعر و رياضىدانانى چون احمد سرخسى و حاسب مروزى و مورخى چون سمعانى اشاره كنيم تا اندكى از اهميت خراسان و مرو در درازناى تاريخ از ديدگاه فرهنگ ايرانى - اسلامى منطقه روشن شود . مرو در سر راه چين به اروپا واقع شده و در حقيقت پيوند فرهنگى و تجارى بين دو دنياى جدا و بيگانه از يكديگر بوده است . راه واسط كه با نام راه ابريشم شناخته شده ، در حقيقت بيش از يك راه بوده است . خلاصه آن‌كه ، يكى از اين راه‌ها چين را به اروپا متصل مىكرده ، از فلات ايران و سپس آسياى صغير مىگذشته و داخل اروپا مىشده است ؛ و راه ديگر پس از عبور از فلات ايران به طرف سرزمين‌هاى پست ميان رودان مىرفته و با عبور از بغداد به سوى فلسطين و از آنجا به سرزمين مصر داخل مىشده است . راه سومى نيز از شمال سيردريا و پس از گذشتن از ورارود و شهرهاى خراسان بزرگ چون سمرقند و بخارا به شهر چارجوى امروزى ( آمل مورخان اسلامى ) در كنار جيحون مىرسيده و از آنجا به مرو مىآمده است . اين راه در مرو به چند شاخه تبديل مىشده و مهمترين شاخه‌هاى آن پس از گذشتن از تبريز يا بغداد به بيزانس مىرسيده است . اين راه پرعبور و مرور ، يكى از دلايل رونق شهر مرو در دوران پيش از اسلام و سده‌هاى نخستين اسلامى بوده كه بعدها با كشف راه‌هاى دريايى مطمئن‌تر متروك شده و اين انحطاط همراه حملات بيابانگردان آسياى مركزى به مرو يكى ديگر از دلايل سقوط و از بين رفتن اين شهر بزرگ شده است .